OŁTARZ MATKI BOŻEJ CZĘSTOCHOWSKIEJ

w kościele Św. Katarzyny w Cięcinie

Po lewej stronie węższej nawy (po stronie babińca) stoi barokowy ołtarz Matki Bożej Częstochowskiej. Obok ołtarzy Przemienienia Pańskiego i Świętej Anny należy do najstarszych w kościele. W kronice parafialnej nie znaleziono zapisu mówiącego o fundacji i roku powstania tego ołtarza. Ołtarz składa się z dwóch podstawowych części: mensy (dolna część) oraz retabulum (nastawa ołtarzowa). Całość zbudowana jest z drewna.

Dolna część ołtarza ma kształt wypukły, na której umieszczony jest napis Marya. Na płycie mensy umieszczone jest tabernakulum. Nastawa ołtarzowa zbudowana jest z następujących elementów: Dwie gładkie kolumny z kapitelami (głowice) o porządku rzymsko - korynckim; Na głowicach kolumn wsparty jest architraw (belkowanie), zakończony gzymsem; Ołtarz zwieńczony prostokątnym obrazem na płótnie „Święta Rodzina", zakończony łukowo. Po bokach dwa trójkątne naczółki, na których umieszczone są adorujące aniołki przepasane srebrnymi szarfami i wysrebrzonymi skrzydłami; Boki głównej części nastawy wykończone są dekoracyjnymi elementami zwanymi przez artystów „uszakami"; W centralnym miejscu, pomiędzy parą kolumn umieszczony jest obraz M. B. Częstochowskiej, patronki ołtarza. Nad obrazem, na architrawie, trzy putta (uskrzydlone główki aniołków) uzupełniające całość ozdób. Zasłoną dla patronki ołtarza jest obraz przedstawiający Trójcę Świętą.

W ołtarzu, nie licząc obrazów, dominują dwa kolory biały (tło) i złoty (rama, kolumny i ozdoby). Uzupełniają je srebrny (szarfy i skrzydła aniołków) oraz czerwony (rama obrazu M. B.). Opisana kolorystyka ołtarza pochodzi sprzed ostatniej renowacji zakończonej w marcu 2013 roku.

Z zapisów kroniki parafialnej wiemy, że ołtarz był kilkakrotnie poddawany renowacji, nie zmieniając jednak swego stylu barokowego. Pierwsza odnotowana renowacja odbyła się w 1812 roku: Ołtarz Matki Boskiej całkiem zreperowany i odmalowany. Mensa z gradusem nowa zrobiona, dęta
i odmalowana. Sukienka Matki Boskiej wysrebrniona. Powyższa data świadczy o tym, że ołtarz pochodzi z XVII wieku i może być nawet starszy od Przemienienia Pańskiego i Św. Anny, którym przypisuje się czas pierwszej rozbudowy kościoła (1666 - 1667).

Następną renowację przeprowadzono w 1851 roku, który do złych należał. Parafię i okolicę dotknęła zaraza, nieurodzaj i gradobicie. Mimo tych klęsk parafianie oprócz wymienionego ołtarza odnowili też dwa inne ołtarze (Przem. Pańskiego i Św. Anny). Opis po renowacji: Ołtarz Matki Boskiej całkiem odnowiony został. Tło ołtarza jasno zielone - filary marmurkowo białe - ram Matki Bożej wyzłocony - obraz M. B. całkiem odnowiony; sukienka nowo wysrebrzona i wyzłocona z koroną tak Matki Bożej jako i P. Jezusa. Bazy i kapitele u filarów wyzłocone - anieli biali z wyzłoconymi skrzydłami. Na wierzchu ołtarza zamiast drugiego obrazu Matki Boskiej Zwiastowania starego - nowy zfundowano obraz Najświętszego Serca Jezusowego w całkiem wyzłoconem ramie. (Zwiastowanie umieszczono nad wejściem do zakrystii - uwaga W. F.). Ołtarz przysposobiony do zasuwki Matki Bożej, która - jeżeli Pan Bóg pozwoli później zfunduje się. Także cyboryjka stojąca na temże ołtarzu jasnozielono odmalowana i odzłocona jest. Mensa czyli antepedium zielono marmurkowo-odmalowana z wyzłoconym imieniem Maryja. Do tego ołtarza nowy stopnie czyli graduse z kamieni dodane i z żelaza na Gorce lanymi balaskami. Zfundowane także do tegoż ołtarza troje ramek wyzłoconych do kanonow i pasyjka wyzłocona stojąca na cyborium przed Matką Bożą. Nakładek na to wynosi do 100 fr. C. M. a ten nakładek ofiarował cały z Miłości ku Bogu i Matce Najświętszej z dobrego serca prawego i z dorobku Franciszek Mieszczak z Żoną swoją Anną z Dziedziców mieszkaniec cięciński.

Rok 1852. (...) nabyty jest obraz SSS. Troycy, do ołtarza Matki Bożej na zasuwkę, namalowany w Żywcu przez Maulica, kosztuje 16 f r. monety.

Następną renowację przeprowadzono w 1899 roku: Odnowiono ołtarz Matki Boskiej. Częstochowskiej. Na to złożyli: robotnicy w hucie 76 Złr. 85 ct. Brzuśnik 23 Złr. 40 ct. Bystra 6 Złr. 50 ct. Cięcina 199 Złr. 3 ct. Juszczyna 15 Złr. 70 ct. Wieprz 48 Złr. 40 ct. Legat ś. p. Józefa Ficonia z Juszczyny 30 Złr. Razem 399 Złr. 88 ct. Z tego wydano: dwa anioły i ozdoby nad filarami 35 Złr. rzeźbił Pękalski z Żywca. Obraz św. Rodziny na wierzchu 34 Złr. malował Jan Stankiewicz z Oświęcimia, dawniej był obraz Serca Pana Jezusa, który darowałem do kaplicy w Bystrej. Sukienka Matki Bożej nowa z drzewa lipowego 40 Złr. rzeźbił Pękalski z Żywca. Lichtarzy 8 drewnianych rzeźbił Pękalski z Żywca już srebrzonych 54 Złr. Kamieniarz 9 f. 40 X. Stolarz 7 f. Roboty malarskie i ciesielskie 5 Złr. Złocenie i malowanie ołtarza Michał Stasica z Żywca 200 Złr. Razem 384 Złr. 40 ct. Pozostałe !5 Złr. 48 ct. obrócono na W. (wielki) ołtarz (...).

1906. Osiem lichtarzy mosiężnych przed ołtarz M. Boskiej po 18 Złr. sprawiłem, z przesyłka 148 Złr.

Ostatnie odnowienie ołtarza miało miejsce w roku 1949: W tym roku kosztem 1 miliona 700 tysięcy złotych odnowiono kościół. Obrazy stacyjne, feretrony i obrazy ołtarzowe oczyszczono. Ołtarz Matki Boskiej Częstochowskiej jak i tabernakulum wielkiego ołtarza wewnątrz ozłocono, kosztem Karoliny Juraszek - staruszki, zwanej „uczona" (ukończyła szkołę pielęgniarską w Krakowie) bo leczyła ludzi i jako znachorka była daleko znana.

1955 . Do kościoła sprawiono w tym roku tabernakulum pancerne, które jest przy ołtarzu Matki Boskiej za 29 tysięcy złotych. Ognioodporne tabernakulum jest wewnątrz złocone, zaś na zewnątrz pokryte srebrną blachą ze złoconymi zdobieniami, są to: kielich z unoszącą się nad nim promienistą hostią, oraz po bokach i u dołu kiście winogron oraz kłosy pszenicy.

Tablicowy gotycki obraz Zwiastowania Matki Bożej, który znajdował się w zwieńczeniu ołtarza, a później nad drzwiami do zakrystii, jest obecnie
w posiadaniu muzeum krakowskiego. Dostał się on do Krakowa w 1910 roku, kiedy organizowano wystawę z okazji 500 lat zwycięskiej bitwy pod Grunwaldem. Zabytkowy obraz nie wrócił już do Cięciny.

Początkiem października 2012 roku ołtarz Matki Bożej Częstochowskiej został zdemontowany i przewieziony do pracowni konserwatorskiej
w Węgierskiej Górce. Prace konserwatorskie wykonane zostały przez Pracownię Konserwacji Zabytków Marcina Błaszczyka z Krakowa oraz konserwatora dzieł sztuki Tadeusza Kalfasa z Węgierskiej Górki. Gruntownemu odnowieniu poddane zostały również 3 obrazy z ołtarza.

Odnowiony ołtarz zmontowano w ostatnich dniach marca 2013 roku. Przy renowacji wprowadzono kolor zielony w miejsce białego, który dominował w ostatnich latach, prawdopodobnie wprowadzony w czasie odnawiania w 1899 roku. Kolumny i wszystkie ozdoby zostały wyzłocone, jak to było wcześniej. Zmiana koloru wprowadziła duże ożywienie w barokowym ołtarzu. Na mensie ołtarzowej ułożono odnowione srebrne tabernakulum z wyzłoconym wnętrzem i ozdobami.

Obraz Matki Bożej Częstochowskiej. Nie znany jest czas jego pochodzenia ani autor. Po obrazach gotyckich, Zwiastowania i Matki Bożej ze świętymi znajdujących się w muzeum krakowskim oraz św. Katarzyny w pałacu biskupim, można go zaliczyć do najstarszych w dzisiejszym wyposażeniu kościoła. Przypuszczenia te mogą potwierdzać przekazy o kulcie Czarnej Madonny w cięcińskim kościele, który trwa od niepamiętnych czasów. Ciekawostką obrazu jest brak blizn na twarzy Matki Bożej Częstochowskiej. Ten typ obrazów jest rzadkością w wyposażeniu świątyń. (Powyższa notka pochodzi z czasu przed przystąpieniem do odnowienia obrazu w 2013 roku).

W czasie ostatnich prac renowacyjnych ołtarza poddano też gruntownej konserwacji i odnowieniu obraz Matki Bożej Częstochowskiej. Kiedy zdjęto z obrazu drewnianą sukienkę z 1899 roku okazało się, że na płótnie naciągniętym na deskę znajdował się inny starszy obraz Matki Bożej
z Dzieciątkiem z przemalowanymi twarzami, prawdopodobnie w czasie jednej z renowacji. Po usunięciu wierzchnich farb na twarzy Matki Bożej ukazały się blizny, których nie było na „nowym" obrazie. Przypuszcza się, że obraz ten pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku, świadczy o tym płótno pochodzące z tamtego czasu, z czasu kiedy tkaniny zaczęto produkować fabrycznie. Matce Bożej Częstochowskiej postanowiono przywrócić pierwszy wizerunek z bliznami na twarzy, a obydwu postaciom ciemniejszą karnację twarzy, które dziś oglądamy. Nie wyklucza się, że przed obrazem z początku XIX wieku istniała w ołtarzu wcześniejsza ikona Matki Bożej. Był to czas, kiedy Małopolska była pod wpływami zaborców austriackich, czas kiedy wyraźnie zaznaczył się kult Królowej Polski na naszych ziemiach.

Obraz jest z tyłu dwukrotnie sygnowany. Pierwszy zapis brzmi: Za staraniem W. Księdza Proboszcza Szymona Pawełkiewicza. Fundował odnowienie tego ołtarza i obrazów Franciszek i Anna z domu Dziedziców Mieszczakowie roku 1851. Malował J. Maulitz (malarz Żywiecki - uwaga W. F.).

Drugi zapis poniżej: Obraz ten odnowiono łącznie z pracami przy gruntownym odnowieniu kościoła za staraniem Ks. Prob. Bryndzy Jana. Koszta odnowienia obrazu poniosła rodzina Juraszków Jana i Karoliny. Wykonała pracę Firma „Rama", Kraków ul. Grodzka 6.

P.S. przy opisie korzystano z Kroniki Parafialnej i „Dokumentacji Prac Konserwatorskich".

Wawrzyniec Ficoń